Joy uchun sug’orish uskunalari sonini hisoblash bo’yicha qo’llanma

Tasavvur qiling: yashil maysazor, gullar ochilgan, mevali daraxtlar hosil bergan… Ammo bu manzara ortida puxta hisob-kitob va to’g’ri tanlangan sug’orish uskunalari turadi. Bog’ingizni sug’orish uchun nechta sprinkler, qancha tomchilatib sug’orish liniyasi kerak? Bu savol har bir bog’bon uchun muhim ahamiyatga ega.

Joy uchun zarur sug’orish uskunalari sonini hisoblash nafaqat ortiqcha xarajatlardan saqlaydi, balki o’simliklaringizning sog’lom o’sishini ta’minlaydi. Buning uchun avvalo bog’ingiz maydonini aniq o’lchab olishingiz zarur. 100 kvadrat metrlik maydon uchun o’rtacha 3-4 ta sprinkler yoki 50-60 metr tomchilatib sug’orish quvuri kerak bo’ladi.

Maydon va o’simlik turiga qarab hisoblash

O’simliklarning suv talabi turlicha: sabzavotlar kuniga 4-6 litr, mevali daraxtlar esa 10-15 litr suvga muhtoj bo’lishi mumkin. Masalan, pomidor ekilgan 20 kvadrat metrlik maydon uchun 8-10 ta tomchilatgich optimal hisoblanadi.

Iqlim va tuproq omillari

Toshkent sharoitida yozgi harorat yuqori bo’lgani sababli, sug’orish tizimingiz quvvatini 15-20% oshirishingiz maqsadga muvofiq. Qumloq tuproqlar tez qurigani sababli, ular uchun tomchilatib sug’orish tizimi eng samarali yechim hisoblanadi.

Uskunalar turlari va qamrov doirasi

Uskuna turi	Qamrov maydoni	Narxi
Aylanma sprinkler	50-80 m²	$15-25
Sektorli sprinkler	30-50 m²	$10-20
Tomchilatgich liniyasi	0.3-0.5 m² (har bir tomchi)	$0.5-1 (metr)

Sug’orish uskunalaringizni to’g’ri hisoblash nafaqat suvni tejaydi, balki bog’ingizning gullab-yashnashini ta’minlaydi va uzoq muddatli qoniqarli natijalar beradi.

Sug’orish uskunalari sonini aniq hisoblash formulalari

Bog’ va ekinzorlarni samarali sug’orish uchun zarur uskunalar sonini to’g’ri hisoblash muhim ahamiyatga ega. Joy uchun zarur sug’orish uskunalari sonini qanday hisoblash kerak degan savol ko’pchilikni qiziqtiradi, chunki ortiqcha uskunalar xarajatlarni oshiradi, yetishmovchilik esa ekinlarning sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi.

Suv sarfi va bosimiga asoslangan hisoblash

Sug’orish tizimini loyihalashda eng asosiy ko’rsatkichlar – suv sarfi va bosim. Bu ikki parametr asosida kerakli uskunalar sonini aniqlaymiz:

1. Suv sarfi (Q) – litr/soatda o’lchanadi
2. Suv bosimi (P) – atmosferada o’lchanadi

Asosiy formula quyidagicha:

Uskunalar soni = Umumiy suv sarfi / Bitta uskuna suv sarfi

Misol uchun, 1000 m² maydonli bog’ uchun soatiga 5000 litr suv kerak bo’lsa va har bir sprinkler soatiga 500 litr suv sarflasa:

Sprinklerlar soni = 5000 / 500 = 10 dona

Bunda suv bosimi ham muhim rol o’ynaydi. Rain Bird yoki Hunter kabi ishlab chiqaruvchilar har bir model uchun optimal bosim ko’rsatkichlarini taqdim etadi.

Uskuna turi	O’rtacha suv sarfi (l/soat)	Optimal bosim (atm)	Qamrov maydoni (m²)
Mikro sprinkler	100-300	1.5-2.5	5-15
Standart sprinkler	300-800	2.0-3.5	15-80
Rotor sprinkler	800-3000	2.5-4.5	80-350

Mavsumiy sug’orish ehtiyojlariga ko’ra hisoblash

Mavsumiy o’zgarishlar sug’orish ehtiyojlariga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Yozda ekinlar qishga nisbatan 2-3 barobar ko’p suvga muhtoj bo’ladi.

Mavsumiy koeffitsientlar:

• Bahor: 0.7-0.8
• Yoz: 1.0-1.2
• Kuz: 0.6-0.7
• Qish: 0.3-0.4 (faqat issiq iqlimli hududlar uchun)

Mavsumiy hisoblash formulasi:

Mavsumiy uskunalar soni = Asosiy uskunalar soni × Mavsumiy koeffitsient

Amalda, ko’pchilik bog’bonlar maksimal ehtiyojga (yozgi mavsum) qarab uskunalar sonini hisoblaydi, boshqa mavsumlarda esa sug’orish vaqtini kamaytiradi. Netafim kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan zamonaviy nazorat tizimlari mavsumiy o’zgarishlarni avtomatik ravishda hisobga oladi.

Avtomatlashtirish darajasiga qarab optimallashtirish

Avtomatlashtirish darajasi sug’orish uskunalari soniga bevosita ta’sir qiladi:

Oddiy tizimlar (qo’l bilan boshqariladigan):

• Har bir zona uchun alohida uskunalar
• Qamrov maydonlari orasida 10-15% qo’shimcha ustma-ustlik

O’rta darajadagi avtomatlashtirish:

• Zonalarga bo’lingan tizim
• Soatli boshqaruv
• Qamrov maydonlari orasida 5-10% ustma-ustlik

To’liq avtomatlashtirilgan tizimlar:

• Namlik sensorlari
• Ob-havo ma’lumotlariga asoslangan boshqaruv
• Qamrov maydonlari orasida minimal (3-5%) ustma-ustlik

Avtomatlashtirilgan tizimlar uchun formula:

Optimallashtirilgan uskunalar soni = Asosiy uskunalar soni × (1 - Avtomatlashtirish samaradorligi)

Orbit va Gardena kabi kompaniyalar taqdim etayotgan aqlli sug’orish tizimlari suv sarfini 30% gacha kamaytirishi mumkin, bu esa uskunalar sonini ham optimallashtiradi.

Xulosa qilib aytganda, sug’orish uskunalari sonini hisoblashda suv sarfi, bosim, mavsumiy o’zgarishlar va avtomatlashtirish darajasini hisobga olish zarur. Bu omillarni to’g’ri baholash orqali ham samarali sug’orish, ham mablag’larni tejash imkoniyatiga ega bo’lasiz.

Sug’orish tizimini oqilona rejalashtirish sirlari

Bog’ yoki ekin maydoningiz uchun sug’orish tizimini to’g’ri rejalashtirish – bu nafaqat o’simliklarning sog’lom o’sishi, balki suv va energiya resurslarini tejash kaliti hamdir. Keling, sug’orish uskunalari sonini aniq hisoblash va tizimni samarali boshqarish bo’yicha amaliy maslahatlarni ko’rib chiqamiz.

Kengayish imkoniyatlarini hisobga olish

Sug’orish tizimini loyihalashtirishda kelajakdagi ehtiyojlarni oldindan ko’ra bilish muhim. Tizimni bosqichma-bosqich kengaytirish imkoniyati sizni ortiqcha xarajatlardan saqlaydi.

Amalda, maydonni zonalarga bo’lish eng samarali yondashuv hisoblanadi:

• Har bir zona uchun alohida klapan o’rnating
• Asosiy quvurlarni 20-30% qo’shimcha quvvat bilan hisoblang
• Nazorat tizimida qo’shimcha kanallar uchun joy qoldiring

Hunter Industries tomonidan ishlab chiqarilgan modulli boshqaruv bloklari kelajakda tizimni kengaytirish imkonini beradi. Bunday yondashuv dastlabki xarajatlarni 15-20% ga oshirishi mumkin, ammo keyinchalik tizimni qayta qurish xarajatlaridan saqlaydi.

Tez-tez uchraydigan hisoblash xatolari

Sug’orish tizimini loyihalashtirishda ko’pchilik yo’l qo’yadigan xatolarni bilish muhim:

Suv bosimini noto’g’ri hisoblash. Suv bosimi tizimning barcha qismlarida yetarli bo’lishi kerak. Har 10 metr masofada bosim 1 atmosferaga pasayishini hisobga oling.

Bir vaqtda ishlaydigan sprinklerlar sonini noto’g’ri hisoblash. Bu eng ko’p uchraydigan xato bo’lib, quyidagi formula bilan aniqlanadi:

Sprinklerlar soni = Suv oqimi (l/min) ÷ Bir sprinkler sarfi (l/min)

Masalan, suv manbayi 60 l/min ta’minlasa va har bir sprinkler 12 l/min sarflasa, bir vaqtda faqat 5 ta sprinkler ishlashi mumkin.

Xato turi	Oqibati	Yechim
Bosim hisoblash xatosi	Notekis sug’orish	Bosim regulyatorlarini o’rnatish
Oqim hisoblash xatosi	Tizim ishlamay qolishi	Zonalarga bo’lish
Quvur diametrini noto’g’ri tanlash	Bosim yo’qotilishi	Masofaga qarab diametrni oshirish

Monitoring va nazorat usullari

Zamonaviy sug’orish tizimining samaradorligi uning «aqlli» boshqaruv imkoniyatlariga bog’liq. Rainbird va Orbit kabi ishlab chiqaruvchilar taklif etadigan namlik sensorlari va ob-havo ma’lumotlariga asoslangan boshqaruv tizimlari suv sarfini 30-50% gacha kamaytirishi mumkin.

Samarali monitoring uchun quyidagi usullarni qo’llang:

• Tuproq namligini o’lchovchi sensorlarni strategik nuqtalarga o’rnating
• Sug’orish jadvalini mavsumiy o’zgarishlarga moslang
• Har oyda tizimni tekshirib, nosoz qismlarni aniqlang
• Suv sarfini hisoblovchi schyotchiklar orqali tizim samaradorligini baholang

Aqlli boshqaruv tizimlari sizga smartfon orqali masofadan turib sug’orish jadvalini o’zgartirish imkonini beradi. Bu ayniqsa ob-havo keskin o’zgaradigan hududlar uchun muhim.

Sug’orish tizimini to’g’ri rejalashtirish va monitoring qilish nafaqat o’simliklaringiz sog’lom o’sishini ta’minlaydi, balki suv resurslarini tejash va ekologik mas’uliyatni ham anglatadi. Tizimni doimiy nazorat qilish va yangilab turish orqali uning samaradorligini oshirishingiz va uzoq muddat ishonchli ishlashini ta’minlashingiz mumkin.